درسنامه آموزشی زیست شناسی هنرستان

واحد یادگیری 1: بی‌مهرگان

آیا می‌دانید؟

1- ویژگی های  مشترک  جانوران  کدام  اند؟
2- گروه های  اصلی  بی مهرگان  شامل  چه  جانورانی  هستند  و  هر  گروه چه  ویژگی های  ساختاری  و  زیستی  دارند؟
3- سازگاری‌های  مختلف  جانوران  چگونه  به  آنها  برای  زندگی  در  محیط های  گوناگون  کمک  می کند؟
4- بی مهرگان  به  ویژه  حشرات،  چه نقشی  در  حفظ  تعادل طبیعت  و  زندگی  انسان  دارند؟

هدف  از  این  واحد  یادگیری،  آشنایی  با  تنوع  جانوران  و  شناخت  ویژگی های  مشترک  آنها  است.  همچنین  با  گروه های  اصلی  بی مهرگان  مانند  کرم ها،  نرم تنان  و  بندپایان  و  ویژگی‌های  هر  یک  آشنا  می شوید. 

در ادامه، نقش جانوران در زیست‌بوم‌ها، اهمیت حشرات در گرده‌ افشانی، کنترل آفات و حفظ تعادل طبیعت بررسی می‌شود و ارتباط میان سازگاری جانوران و محیط زندگی آنها مورد مطالعه قرار می‌گیرد.

استاندارد عملکرد

مقایسه  گروه های  مختلف  بی مهرگان  بر اساس  ویژگی های  ساختاری  و  شیوۀ  زندگی،  تحلیل  سازگاری  و  نقش  بی مهرگان  در  حفظ  تعادل  زیستی  و  زندگی  انسان.

ویژگی‌های مشترک جانوران

سلسله  جانوران  بسیار  گسترده  بوده  و  از  ساده ترین  موجودات  مانند  اسفنج های  بی حرکت  (شکل 1)،  پیچیده ترین  مهره داران  مانند  پستانداران  را  شامل  می شود.  جانوران  با  وجود  گوناگونی  زیادی  که  در  ساختار،  زیستگاه  و  شیوه  زندگی  از  خود  نشان  می دهند،  مجموعه ای  از  ویژگی های  مشترک  دارند  که  آنها  را  از  دیگر  جانداران  متمایز  می کند.  این  ویژگی ها  عبارت اند  از:

1- همه  جانوران  یوکاریوت  و  پریاخته‌ای‌ اند.
2- تقریباً  همۀ  آنها  ساختار  بافتی  پیچیده   دارند.
3- بیشتر  جانوران  ساختارهای  عصبی  و  ماهیچه‌ای  دارند  و  با  استفاده  از  آنها  به  محرک های  محیطی،  به سرعت  پاسخ  می دهند.
4- بیشتر  جانوران  حداقل  در  یکی  از  مراحل  زندگی  خود  توانایی  حرکت  دارند.
5- همۀ  جانوران  برای  ادامۀ  زندگی  به  منبع  غذایی  نیاز  دارند  و  مصرف‌کننده  (هتروتروف)  هستند؛  یعنی  از  جانداران  زنده  یا  مرده  تغذیه  می کنند.  جانوران،  گوشت خوار،  گیاه خوار، همه چیزخوار  یا  انگل اند.
6- بیشتر  جانوران  تولیدمثل  جنسی  دارند.

جانوران  به  دو  گروه  اصلی  بی‌مهرگان  و  مهره‌داران  تقسیم  می شوند.

بی‌مهرگان

بی مهرگان  که  ستون  مهره  ندارند،  حدود   97 درصد  گونه های  شناخته شدۀ  جانوری  را  تشکیل  می دهند.  در شکل   2 گروه های  اصلی  بی مهر گان  نشان  داده  شده  است.  آنها  تقریباً  در همه  جای  زمین،  از  آب های  بسیار  داغی  که  از  دهانه های  آتشفشانی  کف  اقیانوس  خارج  می شود  تا  زمین های  یخ زدۀ  قطب  جنوب،  زندگی  می کنند.

زندگی در این محیط‌های گوناگون باعث شده است که این جانوران شکل‌ها و ویژگی‌های بسیار متفاوتی  پیدا کنند. بی‌مهرگان از نظر اندازه هم تفاوت زیادی دارند؛ از موجودات بسیار ریز و میکروسکوپی گرفته تا جانورانی که طول آنها به 18 متر می‌رسد. در ادامه تعدادی از گروه‌های بی‌مهرگان را بررسی می‌کنیم.

کرم‌ها

کرم ها  به  سه  دسته  پهن،  لوله‌ای  و  حلقوی  تقسیم   می شوند  که  ویژگی های  آنها  به  شرح  زیر  است:

الف) کرم‌های پهن: اعضای  این  گروه  به  دلیل  بدن  تخت  و  پهنی  که  دارند،  به  نام  کرم های  پهن  شناخته  می شوند.  بیشتر  این  کرم ها  انگل های  درون زی  هستند  که  در  بدن  انسان نیز  یافت  می شوند.  برخی  از  آنها  مواد مغذی  را  مستقیماً  از  طریق  سطح بدن  خود  از  میزبان  جذب  می کنند.  کرم های  پهن  شامل  گروه های  متعددی،  از  جمله  کرم کدو  (تنیا)،  کرم کبد  و  کرم پلاناریا  هستند.  همۀ  کرم های  پهن  انگل  نیستند.  برخی  از  آنها  مانند  پلاناریا  (شکل  3) زندگی  آزاد  دارند.

کرم کدو (تنیا)

 این  کرم  دهان  و  لوله  گوارش  ندارد  و  مواد  غذایی  گوارش یافته  در  لوله  گوارش  میزبان  را  از  طریق  دیواره  بدن  جذب  می کند.  بدن  کرم  کدو  سه  قسمت  دارد.  سر  اولین  قطعه  این کرم  است  که  دارای  چهار  بادکش  است  و  به  کمک  آنها  به  جدار  روده  میزبان  می چسبد.  عقب  سر  باریک  و  به  شکل  گردن  است  و  رشد  آن تنه  را  ایجاد  می کند  (شکل  4 الف) . تنه  از زنجیره ای  از  قطعات  تشکیل  شده  است  که  به  سمت  انتهای  بدن  پهن تر  و  رسیده تر  می شوند.  سپس  قطعه  رسیده  از  کرم  جدا  شده  و  به  همراه  مدفوع  دفع  می شود. کرم کدوی گاو  مرحله  بلوغ  خود  را  در  روده  انسان  طی  می کند،  در حالی که  لارو  آن  در  ماهیچه های  گاو  زندگی  می کند.  طول  این  کرم  بالغ  می تواند  به  ده  متر  یا  حتی  بیشتر  برسد  (شکل   4 ب).

کرم کبد

کرم کبد از انواع کرم‌های پهن است (شکل 5 الف). چرخه زندگی کرم کبد در شکل 5 ب نشان داده شده است. تخم‌های این انگل به وسیله مدفوع میزبان آلوده (معمولاً گوسفند، گاو یا انسان) وارد آب می‌شوند. درون آب، لارو  از تخم بیرون می‌آید و به بدن یک حلزون آبی راه پیدا می‌کند. درون بدن حلزون، انگل تکثیر می‌شود و سپس به شکل لارو‌های کوچک و شناگری به آب باز می‌گردد. این لاروها روی گیاهان آبزی یا ماهی کیست (پوسته مقاوم) تشکیل می‌دهند یا در آب شناور می‌مانند. وقتی انسان یا جانور، آب، گیاه یا ماهی آلوده به این کیست‌ها  را مصرف کند، انگل وارد بدنش می‌شود. از روده به کبد می‌رود و در مجاری صفراوی ساکن می‌شود. در آنجا به کرم بالغ تبدیل شده و تخم‌گذاری را آغاز می‌کند.

ب) کرم‌های لوله‌ای:  بدن  این  گروه  از  کرم ها،  لوله ای  شکل  و  در  هر  دو  انتها  نوک تیز  است.  کرمک (کرم سنجاقی)  و  کرم آسکاریس  از  نوع  انگلی  این  گروه  هستند.  کرمک انگل شایع  در  کودکان  و  بزرگسالان  است  (شکل  6). کرم های  بالغ  در  روده  بزرگ  و  راست  روده  زندگی  می کنند.  کرم های  ماده  شب ها  به  ناحیه  مقعد  مهاجرت  و  در  آنجا  تخم‌گذاری می‌کنند.  این  فرایند  باعث  خارش  شدید  می شود  که  می تواند  منجر  به  آلودگی  دست ها،  ملحفه ها  و  لباس خواب  شود.

تخم‌ها به سرعت رشد می‌کنند. اگر این تخم‌ها بلعیده شوند، در روده کوچک به نوزاد کرم تبدیل شده و در روده بزرگ به کرم بالغ تبدیل می‌گردند.

در کرم‌های آسکاریس (شکل 7)، ماده معمولاً بزرگ‌تر و پهن‌تر بوده و انتهای صافی دارد. کرم نر، کوچک‌تر و باریک‌تر بوده و انتهای خمیده‌ای دارد. تخم‌های آسکاریس همراه سبزی‌های نپخته یا از طریق قرار دادن دست و یا اشیای آلوده به خاک در دهان، وارد بدن می‌شوند. دفع مدفوع در محیط باز، باعث ورود تخم‌ها به خاک می‌شود.

پ) کرم‌های حلقوی: اعضای این گروه، بدنی نرم و حلقه حلقه دارند. کرم خاکی و زالو از نمونه‌های معروف این گروه هستند.

 کرم خاکی

پوست بدن کرم خاکی نازک و مرطوب است. این جانور از مواد آلی موجود در خاک، مانند برگ‌های در حال پوسیدن تغذیه می‌کند. با این عمل موجب هوادهی خاک می‌شود و به حاصل‌خیزی خاک کمک می‌کند. مواد آلی خاک در لوله گوارش کرم تجزیه و جذب و سایر مواد از طریق مخرج دفع می‌شوند (شکل 8).

زالو

زالوها در هر دو انتهای بدن خود بادکش‌های ماهیچه‌ای دارند (شکل 9). بیشتر زالوهای انگلی به یک میزبان مهره‌دار می‌چسبند، سپس به کمک تیغه‌هایی که در دهان و بادکش دهانی خود دارند پوست آن را سوراخ کرده و با ترشح ماده ضد انعقاد خون، از خون میزبان تغذیه می‌کنند. مقدار خون خورده شده 7 تا 8 برابر وزن جانور است. برخی زالوها آزادزی، شکارچی و برخی تجزیه‌خوار (تغذیه‌کننده از مواد آلی پوسیده) هستند. امروزه مراکزی برای پرورش زالوی طبی در بسیاری از کشورها وجود دارد.

نرم تنان

نرم تنان  بعد  از  بندپایان  بزرگ ترین  شاخه  جانوری  هستند.  این  گروه  از  کوچک ترین  تا  بزرگ ترین  بی مهره ها  را  شامل  می شوند.  تنوع  در  اندازه،  شکل،  رنگ،  زیستگاه  و  حتی  رفتار، از  ویژگی های  بارز  گروه  نرم تنان  است.  نرم تنان،  خشکی زی  یا  آبزی  هستند.  دهان  اغلب  یک  اندام  ساینده  سوهان  مانند  دارد  که  جانور  به  کمک  آن  تغذیه  می کند.  در  بسیاری  از  گونه های  نرم تنان،  از  پای  ماهیچه ای  برای  خزیدن  یا  حفاری  استفاده  می شود؛  نرم تنانی  مانند  ماهی مرکب  و  اختاپوس  آب  را  با  فشار  از  بدن  خود  خارج  می کنند  تا  امکان  حرکت سریع  جت  مانند  را  فراهم  کنند.

مهم ترین  گروه های  این  شاخه  عبارت اند  از:  دوکفه‌ای‌ها،  شکم‌پایان  و  سرپایان.

الف) دوکفه‌ای‌ها (تبرپایان):

 دوکفه ای ها  صدفی  دو قطعه ای  دارند  که  با  لولایی  به  یکدیگر  متصل  شده اند.  این  ساختار  امکان  باز  و  بسته شدن  صدف  را  فراهم  می آورد  (شکل  10). صدف‌های خوراکی  و  صدف مرواریدساز در  این  گروه  جای  دارند. 

در  صدف  مرواریدساز،  تولید  مروارید  نوعی  عمل  دفاعی  است  که  با  ورود  جسم  خارجی  مانند  دانه  ماسه  در  زیر  صدف  صورت  می گیرد.  در  این  حالت،  جانور  لایه های  متعددی  از کربنات کلسیم  در  اطراف  جسم  خارجی  ترشح  می کند  که  در  نهایت  به  مروارید  تبدیل  می شود  (شکل  11).

به  عقیده  بسیاری  از  مرواریدشناسان  جهان،  مروارید  خلیج فارس  یکی  از  مرغوب ترین  مرواریدهای  جهان  است.

ب) شکم‌پایان:

شکم‌پایان بزرگ‌ترین و متنوع‌ترین گروه از نرم‌تنان هستند. معروف‌ترین نمونه‌های این گروه شامل حلزون‌ها (دارای صدف) و لیسه‌ها (بدون صدف) است (شکل 12).

ساختار بدنی حلزون‌ها از سه بخش اصلی سر، پای عضلانی و تودۀ احشایی تشکیل شده است. تودۀ احشایی توسط صدفی مارپیچ محافظت می‌شود. لیسه‌ها شب فعال‌اند زیرا بدن نرم و بدون صدف آنها به شدت در برابر خشکی و نور خورشید آسیب‌پذیر است. فعالیت در شب با رطوبت بالا و دمای خنک‌تر، هم از خشک شدن بدنشان جلوگیری می‌کند و هم آنها را از شکارچیان روز مانند پرندگان در امان نگه می‌دارد. حلزون‌ها و لیسه‌ها از آفات مزارع و باغ‌ها به شمار می‌آیند.

پ) سرپایان:  

این  گروه  شناگران  بسیار  ماهری  هستند.  از  آنجا  که  پاهای  آنها  به ‌صورت  بازوهای  متصل  به  سرشان  قرار  گرفته،  به  این  نام  خوانده  می شوند.  هشت‌پا  (اختاپوس)  و  نرم‌تن مرکب  (اسکوئید)  از  اعضای  این  گروه  هستند  (شکل  13).

اعضای  این  گروه،  سازگاری هایی  برای  فرار  از  خطر  دارند  که  شامل  سرعت زیاد،  توانایی تغییر رنگ سریع  و  کیسه جوهر حاوی مایع سیاه و غلیظ  است.  جانور  هنگام  احساس  خطر این  مایع  را  به صورت  ابری  تیره  آزاد  می کند  و  به  سرعت  از  محل  می گریزد.

بندپایان

بندپایان  موفق ترین  و  گوناگون ترین  شاخه  جانوران  به  شمار  می روند.  بیش  از  دو  سوم  تمام  گونه های نام گذاری  شده  روی  کره زمین  متعلق  به  بندپایان  هستند  که  در  همه  زیستگاه های  زمین  یافت  می شوند.  این جانوران  پاها  و  بدن بندبند  و  اسکلت خارجی سخت  از  جنس  کیتین  دارند.  یکی  از  عوامل  سازگاری  آنها  با  محیط‌های گوناگون،  داشتن اسکلت  خارجی  است.  پنج  گروه  اصلی  بندپایان  عبارت اند  از:  سخت‌پوستان،  عنکبوتیان، صدپایان، هزارپایان و حشرات.

الف) سخت‌پوستان: 

سخت پوستان  بیشتر  در  محیط های  آبی  وجود  دارند.  خرچنگ پهن،  خرچنگ دراز،  میگو،  خرخاکی  و  کشتی چسب  (Barnacle) به  این  گروه  تعلق  دارند  (شکل  14). بسیاری  از سخت پوستان  از  لحاظ  اکولوژیکی  و  اقتصادی  اهمیت  زیادی  دارند  و  بسیاری  از  آنها  غذای  انسان اند.

ب) عنکبوتیان: 

عنکبوتیان،  اولین  بندپایانی  بودند  که  وارد  زیستگاه های  خشکی  شدند.  عنکبوت،  کنه،  رتیل  و  عقرب  در  این  گروه  جای  دارند  (شکل  15).

در  انتهای  شکم  عنکبوت ها  غدد  تار  ریس  وجود  دارد  که  ماده  تار  را  به  بیرون  ترشح  می کنند.  این  ماده  به  محض  خروج  از  بدن  در  هوا  سخت  و  به  تار  تبدیل  می شود.  بعضی  از تارها  قابلیت  کشش  و  انعطاف پذیری  بسیار  بالایی دارند  به  طوری  که  مردم  بومی  بعضی  مناطق  گرمسیری  برای  ماهی گیری  از  آن  استفاده  می کنند.  بیشتر  عنکبوتیان  برای  انسان بی ضررند  و  برخی  با  از  بین بردن  حشرات  مزاحم  به  انسان  کمک  می کنند.  از  سوی  دیگر  بعضی  از  کنه ها  می توانند  بیماری  منتقل  کنند  و  یا  با  مکیدن  شیره های  گیاهی  به  غذای انسان  آسیب  بزنند.

پ) صدپایان و هزارپایان:

صدپایان در بیشتر قطعات بدن یک جفت پا دارند و از جانورانی مانند کرم خاکی و حشرات تغذیه می‌کنند. این جانوران طعمه را با استفاده از گیره‌های سمی واقع در سر مسموم  می‌کنند. هزارپایان در بیشتر قطعات بدن دو جفت پا دارند. بیشتر آنها علف خوارند و از مواد گیاهی در حال  فساد یا گاهی گیاهان زنده تغذیه می‌کنند. به علت حرکت آرامی که دارند بیشتر آنها هنگام احساس خطر  خود را لوله می‌کنند (شکل  16).

ت) حشرات:

حشرات در ناحیه سینه سه جفت پای بندبند مفصلی دارند. بیشتر حشرات در طول رشد خود  دچار تغییر شکل می‌شوند که به این فرایند دگردیسی می‌گویند. اغلب آنها دگردیسی کامل دارند که شامل  چهار مرحله تخم، لارو، شفیره و حشره بالغ است (شکل  17).

لارو  حشرات  معمولاً  آرواره های  جونده  دارد. لارو  پس  از  آخرین  پوست اندازی  به  شفیره  تبدیل  می شود  در  برخی  گونه ها، لارو  قبل  از  شفیره شدن  دور  خود  پیله ای  می تند.  شفیره تغذیه  نمی کند  و  بسیاری  از  حشرات،  فصل  زمستان  را  در  همین  حالت  سپری  می کنند.  پس  از  آخرین  پوست اندازی،  حشره  بالغ  از  شفیره  (در صورت  وجود،  از  پیله)  خارج  می شود. در  ابتدا  رنگ  بدن  آن  کم رنگ  و  بال هایش  چروکیده  و  نرم  هستند،  اما  پس  از  مدت  کوتاهی  بال ها  گسترده  و  سخت  می شوند.

بعضی  از  حشرات،  مانند  ملخ  و  جیرجیرک،  دگردیسی ناقص  دارند  (شکل 18). دگردیسی  ناقص  سه  مرحله  تخم، نَمف (پوره) و بالغ  دارد.  نوزاد  این  حشرات  را  نَمف  می نامند.  بال‌های  جانور  در  ابتدا  به  صورت  برآمدگی  و  جوانه  مانند  هستند؛  اما  طی  پوست اندازی های  متوالی  کامل  می شوند.

تعدادی  از  حشرات  مانند  شپش،  کک  و  ساس  رشد و نمو مستقیم  دارند؛  یعنی  نوزادان  آنها  شبیه  جانور  بالغ  هستند  و  فقط  از  نظر  جثه  کوچک ترند.

نقش حشرات در زندگی انسان

بیشتر  افراد  حشرات  را  موجوداتی  آزاردهنده  و  حتی  خطرناک  می دانند،  اما  واقعیت  این  است  که  نبود  آنها  می تواند  زندگی  انسان  را  با  مشکلات  بزرگی  روبه رو  کند.  بعضی  از حشرات  مانند  زنبور  عسل  و  کرم ابریشم  محصولاتی  ارزشمند  مثل  عسل،  موم  و  ابریشم  تولید  می کنند  که  برای  انسان  بسیار  مفید  هستند.

مهم ترین  نقش  بسیاری  از  حشرات،  گرده افشانی  گیاهان  است  (شکل   19 الف).  بیشتر  گیاهان  زراعی  و  درختان  میوه  برای  تولید  محصول  به  گرده افشان ها  نیاز  دارند.  اگر  حشرات گرده افشان  از  بین  بروند،  بسیاری  از  گیاهان  گل‌دار  قادر  به  ادامۀ  زندگی  نخواهند  بود  و  تأمین  غذای  انسان  با مشکل  جدی  روبه رو  می شود. 

علاوه  بر  این،  برخی  حشرات  به طور  طبیعی  به  کنترل  آفات  کمک  می کنند.  برای  مثال،  کفشدوزک ها  از  شته ها  تغذیه  می کنند  و  به  همین  دلیل  کشاورزان  گاهی  آنها  را  در  مزارع  و باغ ها  رها  می کنند  تا  از  آسیب  به  گیاهان  جلوگیری  شود  (شکل 19 ب).  حشرات  همچنین  در  تجزیه  لاشه  جانوران  مرده  نقش  مهمی  دارند  و  باعث  پاک سازی  طبیعت  می شوند.  از سوی  دیگر،  بسیاری  از  پرندگان،  ماهی ها  و  جانوران  دیگر  از  حشرات  و  لاروهای  آنها  تغذیه  می کنند.

همه حشرات برای انسان مفید نیستند. برخی از آنها مانند سن گندم (شکل 20 الف) به محصولات کشاورزی آسیب می‌زنند. برخی پشه‌ها، مگس‌ها و کک‌ها (شکل 20 ب) نیز با نیش زدن یا مکیدن خون انسان و دام، علاوه بر ایجاد ناراحتی، بیماری‌های خطرناکی را منتقل می‌کنند. همچنین بعضی حشرات با خراب کردن مواد غذایی، لباس‌ها و وسایل خانه، باعث خسارت‌های اقتصادی و بهداشتی می‌شوند.

واحد یادگیری 2: مهره‌داران

آیا می‌دانید:

1- مهره داران  چه  ویژگی  مشترکی  دارند  و  اسکلت   داخلی  چه نقشی  در  بدن  آنها  دارد؟
2- ماهی ها  به  چند  گروه  تقسیم  می شوند  و  تفاوت  ماهی های  غضروفی  و  استخوانی  چیست؟
3- دوزیستان  چگونه  بین  زندگی  در  آب  و  خشکی  سازگاری  پیدا  کرده اند؟
4- چه  سازگاری هایی  باعث  شده  خزندگان  بتوانند  در  محیط  خشکی  زندگی کنند؟
5- پرندگان  و  پستانداران  چه  ویژگی هایی  برای  تنظیم  دمای  بدن  و  بقا  در  محیط های  مختلف  دارند؟

هدف  از  این  واحد  یادگیری،  آشنایی  با  ویژگی های  عمومی  گروه های  مختلف  مهره داران  شامل  ماهی‌ها،  دوزیستان،  خزندگان،  پرندگان  و  پستانداران  است.  هنرجویان  در  این  واحد  یادگیری  با  نقش  این  جانوران  در  بوم سازگان ها  و  اهمیت  آنها  در  حفظ  تعادل  بوم سازگان ها  آشنا  می شوند. 

استاندارد عملکرد

مقایسه  ویژگی های  اختصاصی  هر  گروه  از  مهره داران  و  تحلیل  سازگاری های   زیستی  آنها  با  محیط.

مهره‌داران

اعضای زیرشاخه مهره‌داران در دوره جنینی دارای اسکلت اولیه غضروفی هستند که در جانور بالغ توسط  یک ستون مهره غضروفی یا استخوانی در سطح پشتی بدن جایگزین می‌شود. مهره‌داران دارای یک قلب عضلانی با دو، سه یا چهار حفره، کلیه‌ها برای دفع و اندام‌های حرکتی به صورت جفت هستند. اسکلت داخلی مهره داران،  برخلاف  اسکلت  خارجی  در بسیاری  از  بی مهرگان،  بافت  زنده ای  محسوب  می شود  که  همگام  با  رشد  جانور،  رشد  می کند.  پنج  گروه  کلی  مهره داران  شامل  ماهی‌ها،  دوزیستان،  خزندگان،  پرندگان  و  پستانداران هستند  (شکل  21).

الف) ماهی‌ها:  

این  جانوران  اغلب  خون سرد  هستند.  ماهی‌ها به سه گروه اصلی بدون آرواره،  غضروفی  و  استخوانی تقسیم  می شوند. 

ماهی‌های بدون آرواره

نخستین   مهره داران،   ماهی های   بدون آرواره  بودند.  این  ماهی ها  بدنی  شبیه  به  مارماهی  دارند.  لامپری  از  نمونه های  این  گروه  است.  لامپری های  انگل  به  کمک  صفحه  مکنده حلقوی  به  بدن  ماهی ها  می چسبند  و  با  استفاده  از  دندان های  تیز  دور  دهان  خود،  پوست  آنها  را  سوراخ  می کنند.  سپس  نوعی  ماده  ضدانعقاد  به  محل  زخم  ترشح  می کنند  و  به این  ترتیب  خون  و  بافت های  نرم  آنها  را  می مکند  (شکل  22).

ماهی‌های غضروفی

ماهی های  غضروفی،  اسکلتی  از  جنس  غضروف   دارند.  آرواره های  آنها  بسیار  قدرتمند  است.  این  جانوران  شکارچی  هستند.  کوسه‌ماهی  و  سفره‌ماهی  به  این  گروه  تعلق  دارند.  سفره ماهی ها  بدنی  پهن  دارند  و  حرکت  آنها  کند  است.  این  جانوران  از  نرم تنان،  سخت پوستان  و  ماهی های  کوچک  تغذیه  می کنند.  سفره ماهی ها  گاهی  به صورت  مدفون  در  شن به  سر  می برند  (شکل  23).

کوسه‌ها حس بویایی قوی و نیز  توانایی تشخیص میدان‌های الکترومغناطیسی را دارند. شکل بدن و باله‌ها، امکان شنای سریع را به آنها می‌دهد (شکل 24). کوسه مقدار زیادی روغن در کبد بزرگش ذخیره می‌کند. این روغن، با کاهش چگالی بدن کوسه، به شناوری آن در آب کمک می‌کند.

ماهی‌های استخوانی

اسکلت  درونی  این  گروه،  استخوانی  و  بدن  آنها  به  شکل  دوک  است.  پوست  ماهی های  استخوانی  اغلب  با  پولک  پوشیده  شده  است  و  غدد  موجود  در  پوست،  ماده ای  لزج  ترشح می کنند  که  هنگام  شنا کردن  اصطکاک  با  آب  را  کاهش  می دهد.  روی  آبشش های  این  ماهی ها  سرپوش  آبششی  وجود  دارد  که  هنگام  تنفس  دائماً  باز  و  بسته  می شوند  و  آب  را  از  دهان  به  سمت  آبشش ها  می کشانند.  بسیاری  از  ماهی های  استخوانی  یک  کیسه شنا  (بادکنک  شنا)  دارند  که  به  کنترل  شناوری  ماهی  کمک  می کند  (شکل  25).

ب) دوزیستان:

 دوزیستان  می توانند  در  زیستگاه های  آبی  و  هم  خشکی  زندگی  کنند.  پوست  دوزیستان  فاقد  پولک  و  مرطوب  است.  چشم هایشان  پلک  دارد.  پرده  گوش  آشکار  و  هم سطح  پوست  سر  است  (شکل  26). تنفس  از  طریق  آبشش،  شش  و  پوست  انجام  می شود.  این  جانوران  تخم گذار  هستند.

دوزیستان  جانورانی  خون  سردند  و  دمای  بدن  آنها تابع  دمای  محیط  است.  آنها  در  طول  فصل  زمستان  در  گل ولای کف آب و یا در موارد خشکی زی، در میان  گیاخاک کف جنگل پنهان می شوند و زمستان خوابی  می کنند.  در  این  وضعیت،  فعالیت های  بدنی شان  به  حداقل می رسد؛ به گونه ای که تعداد ضربان قلب و  سرعت جریان خون به شدت کاهش می یابد. در چنین  حالتی جانور از ذخایر چربی بدنش تغذیه می کند.